Μιχάλης Καταραχιάς: Ο Κάφκα, οι σκιές και η αδικία πίσω από το βραβευμένο «The Trial»

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Η «Δίκη» του Κάφκα πέρασε από τη σκηνή των σκιών στη γλώσσα του κινηματογράφου και βρήκε τον δικό της σύγχρονο παλμό μέσα από το «The Trial», την ταινία μικρού μήκους του Πατρινού Μιχάλη Καταραχιά που ξεχώρισε στο 2ο CinePi Short Film Festival.

Ο ίδιος, που υπογράφει τη διασκευή, τη σκηνοθεσία και κρατά και ρόλο μπροστά από την κάμερα, δεν βλέπει το έργο ως μια απλή κινηματογραφική μεταφορά, αλλά ως μια βαθιά προσωπική και πολιτική συνομιλία με έναν κόσμο ασφυκτικό, άδικο και οδυνηρά οικείο. Στη συζήτησή μας μιλά για το χιούμορ του Κάφκα, τη δύναμη της σκιάς, την αλήθεια που δεν φωτίζεται ποτέ πλήρως και την πεποίθησή του ότι η τέχνη οφείλει να παίρνει θέση όταν «η σιωπή δεν χωράει απέναντι στην αδικία».

Η πρώτη θέση για το «The Trial» στο φεστιβάλ είναι μια σημαντική διάκριση. Τι νιώθεις ότι αναγνωρίστηκε περισσότερο μέσα από αυτή τη βράβευση; Η ίδια η ταινία, η ανάγνωσή σου πάνω στον Κάφκα ή η τόλμη της φόρμας;

Η φόρμα του έργου είναι μοναδική από μόνη της , ωστόσο ο συνδυασμός των δύο τεχνών – θεάτρου σκιών και κινηματογράφου , μέσα στο δυστοπικό σύμπαν του Κάφκα – είναι, πιστεύω, αυτό που γοητεύει περισσότερο. Ένα αρχέγονο παιχνίδι ως μια θεατρική τέχνη, που προήλθε μέσα από την τελετουργία και την ανάγκη του ανθρώπου να επικοινωνήσει με το θείο και κυρίως τις ψυχές των νεκρών, φτάνει στο θεατή μέσα από μία συγγενική τέχνη, αυτή του κινηματογράφου, με ακριβώς το ίδιο παιχνίδισμα ως πρώτη ύλη και παρόμοια απόδοση (ένα λευκό πανί και το φως που αφηγούνται).

Η «Δίκη» είναι από εκείνα τα έργα που, όσο περνούν τα χρόνια, μοιάζουν όλο και πιο ανησυχητικά. Τι ήταν αυτό που σε τράβηξε τόσο έντονα στο σύμπαν του Κάφκα;

Το χιούμορ του. Οι εικόνες. Το ότι με αφορούσε και με αφορά προσωπικά, επειδή ακριβώς αυτός ο κόσμος, που περιέγραψε μέσα σε μια νουβέλα – αλλά και σε άλλα έργα του, καθώς για τη διασκευή χρησιμοποίησα στοιχεία και από το έργο του και από το βίο του – υψώνεται γύρω μου αληθινός και επιδραστικός. Με συγκίνησε στη Δίκη η ανάγκη του Κ. να απαντηθεί το γιατί. Το τι είναι Δίκαιο με αφορά προσωπικά και όταν στο στόχαστρο μπαίνει μία μονάδα απέναντι σε ένα καλά οργανωμένο σχέδιο, που τον θέλει πιόνι … ναι, θέλω να ξέρω το γιατί.

Τι σε ενδιέφερε περισσότερο να μεταφέρεις στη δική σου εκδοχή; Την ιστορία του Γιόζεφ Κ., το κλίμα ασφυξίας ή αυτή την αίσθηση ότι ο άνθρωπος βρίσκεται παγιδευμένος μέσα σε έναν ακατανόητο μηχανισμό;

Τίποτα δε θα άφηνα εκτός, γιατί είναι όλα συνυφασμένα στον ιστό της αράχνης του συστήματος. Ενός συστήματος, που σαν άλλη Λερναία Ύδρα, βάλλει κατά του ελεύθερου ανθρώπου από χίλιες διαφορετικές μεριές εκβιάζοντάς τον. Για το πολιτικό σύστημα που απειλεί τον πολίτη, τον τρομοκρατεί στα εργασιακά του δικαιώματα, τον καταντά να ζητιανεύει την Υγεία, να πληρώνει την Παιδεία, του γεννά ελπίδες για ένα καλύτερο αύριο και με ένα νόμο του τις παίρνει πίσω, για την αναξιοκρατία και την διαφθορά, τη σήψη και τη βία που ο Κάφκα περιγράφει μέσα στο έργο. Τίποτα από όλα αυτά δεν μας είναι ξένο, και τίποτα από όλα αυτά δεν μένει μόνο στην γενική εικόνα αλλά περνά και στις διαπροσωπικές μας σχέσεις, και αυτό προβάλλεται στο πως τα πρόσωπα του έργου αντιμετωπίζουν τον Γιόζεφ, ακόμα και όταν αυτά είναι οικογένειά του.

Διαβάζοντας σήμερα τη «Δίκη», τι σου φάνηκε πιο οδυνηρά σύγχρονο; Η εξουσία, η αβεβαιότητα, η ενοχή ή η αίσθηση ότι απολογείσαι διαρκώς απέναντι σε κάτι που δεν ελέγχεις;

Η εξουσία που προσποιείται το Δίκαιο Κριτή, σκύβοντας να εξετάσει εγκλήματα που η ίδια έχει διαπράξει και το ξέρει και συνεχίζει να το κάνει, γιατί νομίζει ότι κανείς και τίποτα δε μπορεί να την ακουμπήσει. Και αυτό είναι φοβερό, γιατί αυτή η “εξουσία” έχει και πρόσωπα και ονόματα ανθρώπων. Ως που φτάνει η ασυδοσία; Ως που φτάνει η υποκρισία; Που σταματά το έγκλημα; Πόση αδιαφορία; Σε ποιον είμαστε υπόλογοι; Η Δικαιοσύνη είναι κοινή για όλους ή κάποιοι μπορούν να έχουν άφεση αμαρτιών κι αν ναι, γιατί; Ο Γιόζεφ τρέχει από την μία πιθανή λύση στην άλλη, αναζητά την αλήθεια, κι αν δεν την βρει, τουλάχιστον αναζητά μια βοήθεια. Αυτό δεν φαίνεται να απασχολεί το σύστημα, η αγωνία του ανθρώπου να παραμείνει άνθρωπος μέσα σε μια μηχανή με γρανάζια. Η αδιαφορία που του δείχνουν όταν τον θεωρούν σκουριασμένο και η ευκολία που τον πετούν, όταν τον κρίνουν ελαττωματικό στη μηχανή τους, με απασχολεί έντονα και αυτόωτο εντόπισα στον Κάφκα.

Γιατί ένιωσες ότι ο κόσμος του Κάφκα έπρεπε να περάσει μέσα από ένα σύμπαν σκιών; Τι σου έδωσε το θέατρο σκιών ως γλώσσα για να αποδώσεις αυτό το υλικό;

Την πλαστικότητα μέσα από την λιτότητα. Ένα κομμάτι χαρτί, ένα φως, και μια ιστορία που μας καίει να την πούμε. Όταν διάβασα το βιβλίο μου έρχονταν οι εικόνες ως μορφές. Σκηνές σαν μικρά ασπρόμαυρα καρέ. Η σκιά είναι κάτι που υπάρχει,  μα δε μπορείς να το αγγίξεις. Είναι σαν την αλήθεια που ψάχνει να βρει κάθε ένας που αδικείται από τέτοιες εξουσίες όπως αυτές που βασιλεύουν στα σύμπαντα του Κάφκα, είτε αυτές είναι δικαστικές/πολιτικές, όπως στην περίπτωση της «Δίκης», ή η οικογένεια, όπως στην «Μεταμόρφωση». Αυτό το σαράκι που μεταδίδεται από το ένα σάπιο μήλο σε όλα τα υπόλοιπα. Νομίζω ότι το δέντρο μας γέρνει από τα σάπια μήλα και αν δεν τα αποβάλλουμε θα σπάσει.

Η σκιά, από τη φύση της, δεν είναι ποτέ απολύτως καθαρή. Κρύβει, παραμορφώνει, υπαινίσσεται. Αυτό ήταν κάτι που σε ενδιέφερε ειδικά για τη «Δίκη», όπου τίποτα δεν φωτίζεται πλήρως;

Ακριβώς . Το γεγονός ότι τα πάντα μπορούσαν να παραμορφωθούν χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια και να μεταλλάσσονται. Αυτό στην ταινία φαίνεται κυρίως στα σκηνικά, που ενώ είναι κοινά πολλές φορές ανασυνθέτουν κάθε φορά ένα διαφορετικό τοπίο.

Στο «The Trial» η μορφή δεν μοιάζει να ακολουθεί απλώς το κείμενο, αλλά να παράγει και η ίδια αγωνία. Από την αρχή είχες στο μυαλό σου ότι αυτό το έργο απαιτούσε μια τόσο συγκεκριμένη εικαστική και δραματουργική αντιμετώπιση;

Το μόνο σίγουρο ήταν ότι θα το διακατέχει μια απλή αγριάδα, χωρίς καμουφλάζ. Οι φιγούρες και το απλό γυμνό χαρτόνι. Αυτή τους η γυμνότητα και η ειλικρίνεια δε μου άφηνε περιθώρια για ψευτιές. Με καλούσαν απέναντί τους να σταθώ αντάξια και το ίδιο ειλικρινής. Δεν ξέρω αν το κατάφερα. Σαστίζω κάθε φορά σε αυτό, γιατί νιώθω ότι με αφοπλίζει κι εκεί που είχα πασχίσει να έχω μαζί μου στη φαρέτρα όλα τα υλικά για τη δημιουργία και την όποια γνώση, όλα χάνονται. Μένω μέσα στο κενό και δεν έχω την επιλογή να μη το διανύσω. Κάθε φορά, χωρίς να ξέρω που θα βγει. Όταν εν τέλει βγαίνω σε μια άλλη πλευρά βλέπω τι έχει αλλάξει εντός κι εκτός μου. Αυτή η μετακίνηση νομίζω είναι που είχα στο μυαλό μου. Να μπορείς να δεις κάτι που δεν έχει φτιασιδώματα ή εφέ, αλλά μέσα από την καθαρότητά και τη διαφάνειά του να σε οδηγήσει κάπου καθαρά και σένα. Ένα τέτοιο δρόμο νομίζω ανοίγει η ταινία.

Πόσο δύσκολο είναι να μεταφέρεις στην οθόνη ένα τόσο πυκνό και εμβληματικό έργο χωρίς να πέσεις είτε στην απλή εικονογράφηση είτε σε έναν υπερβολικό σεβασμό που τελικά νεκρώνει το αποτέλεσμα;

Είναι πολύ, ειδικά το που θα εστιάσεις, το πως θα ενώσεις τα κομμάτια του παζλ και τι ρυθμό θα τους δώσεις. Το αντιμετώπισα ως μια δημιουργία από μόνο το, έπειτα. Εξέτασα τη δομή του, το καρδιογράφημα της αφήγησης. Να μπορεί δηλαδή να σταθεί μόνο του, πέρα από το ό,τι το γέννησε. Ένιωσα ελεύθερος, δεν με περιόρισα ούτε εγώ, ούτε οι συνδημιουργοί, γιατί υπήρχε εξαρχής καθαρή πρόθεση, οπότε όταν τα πράγματα μπαίνουν σε σταθερά πλαίσια και κανόνες εν τη γεννήσει τους, μπορείς εντός τους να δημιουργήσεις απεριόριστα, αρκεί να ξέρεις τι υλικά διαθέτεις, ποια είναι η αισθητική σου (κι αν δεν ξέρεις, τουλάχιστον να καταλαβαίνεις τι δεν σου αρέσει και να μη τον περιλαμβάνεις στο έργο σου και στον εαυτό σου) και τι θέλεις να μιλήσεις στον Άλλον και με τον Άλλον.

Το θέατρο σκιών στην Ελλάδα κουβαλά μια βαθιά και πολύ συγκεκριμένη παράδοση. Εσένα τι είναι αυτό που σε κρατά σε αυτή τη φόρμα όχι μόνο ως τεχνική, αλλά ως ζωντανό καλλιτεχνικό μέσο;

Το ένα είναι το απόκοσμο – μυστηριακής φύσης – στοιχείο που διατρέχει αυτό το παιχνίδι, το άλλο είναι η γοητεία της απλότητας. Όταν κάτι σου είναι ξένο αλλά σου θυμίζει κάτι γνώριμο, μπαίνεις σε μια διαδικασία να αναρωτηθείς που το θυμάσαι, σε γοητεύει. Εγώ όταν βλέπω το λευκό πανί να φωτίζεται, κάτι μου συμβαίνει. Οι φιγούρες έχουν ποικιλομορφία και στην μορφή τους και στις τεχνοτροπίες, όμως αυτό το απλό ασπρόμαυρό ήταν πολύ καθαρή επιλογή . Αυτός ο χώρος που ανοίγουν εντός τους για να περάσει το φως είναι γενναιόδωρο, ανθρώπινο, ποιητικό. Μέσα από τις ραγισματιές μας έχουμε την επιλογή και την ανάγκη να επιτρέψουμε να μπει το φως. Μπορούμε να ακολουθήσουμε το φως, όσο κι αν πονάει αυτό; Αυτή είναι μια απορία που μου γεννά το θέατρο και δη το θέατρο σκιών.

Στη δική σου δουλειά, το θέατρο σκιών δεν μοιάζει να λειτουργεί νοσταλγικά ή αναπαραγωγικά. Σε ενδιαφέρει συνειδητά να μετακινείς αυτή τη φόρμα έξω από το γνώριμο και «ασφαλές» της πλαίσιο;

Γενικά με ενδιαφέρει όταν δημιουργώ , μέσα σε ένα κλίμα προστασίας, να μου τραβάω το δίχτυ ασφαλείας και να ακροβατώ με το ρίσκο αγκαλιά. Το πείραμα από μόνο του με ιντριγκάρει. Το ότι δε ξέρεις πως θα βγει, όσο και αν το φαντάζεσαι. Και το πως θα το αντιμετωπίσει το κοινό, και μάλιστα ένα κοινό που κατέχει και τεχνικές γνώσεις, όπως αυτό των φεστιβάλ κινηματογράφου, εκεί τα πράγματα είναι λίγο διαφορετικά – όχι πιο σημαντικά αλλά διαφορετικά – ως προς αυτόν τον τομέα. Το ρίσκο αξίζει να το πάρει κανείς όταν καίγεται. Εγώ προσωπικά νιώθω ότι σε αυτή τη φάση δε μπορώ να κάνω διαφορετικά. Κοιτώ γύρω και είμαι σίγουρος ότι δε μπορώ να κάνω αλλιώς. Η σιωπή δεν χωράει απέναντι στην αδικία.

Η διαδρομή σου περνά από θεατρικές σπουδές, δραματική σχολή, βυζαντινή μουσική και θέατρο σκιών. Πώς συνομιλούν όλα αυτά μέσα σου όταν χτίζεις ένα έργο;

Είναι αποκούμπια. Πολλές φορές μοιάζουν σαν ένα, γιατί υπάρχει κοινή ρίζα στις τέχνες. Έχουν ένα κοινό σημείο όλα αυτά. Εκεί επιστρέφω με το πρόβλημά μου και απλά προσπαθώ να το λύσω, για να είμαι κι εγώ λίγο πιο ήρεμος με τον εαυτό μου. Αυτός είναι νομίζω ένας από τους λόγους που βλέπουμε τη στροφή του κόσμου ξανά στις τέχνες, στο θέατρο.  Υπάρχει μια πιεστική πραγματικότητα που κάπως πρέπει να βγει και η τέχνη, όπως και η επιστήμη, είναι εκεί για αυτή την ενδυνάμωση του ανθρώπου να συνεχίσει τον αγώνα του αυτόν, κι αν δεν είναι, θα πρέπει να είναι με το μέρος του Ανθρώπου κι όχι εναντίον του.

Μετά το «The Trial» και τη διάκρισή του, αισθάνεσαι ότι έχει αρχίσει να διαμορφώνεται πιο καθαρά μια προσωπική καλλιτεχνική γλώσσα ή βλέπεις αυτή την ταινία ως έναν σημαντικό σταθμό μέσα σε μια ακόμη ανοιχτή αναζήτηση;

Δεν είμαι φίλος με τα καλούπια και η συνήθεια με βαλτώνει. Η γλώσσα είναι πάντα υπό διαμόρφωση, υπό αμφισβήτηση, αυτοαναιρέσεις. Σίγουρα δεν μπορώ τις ταμπέλες, και εκτός και εντός της φύσης μου ως δημιουργού. Η ποικιλία γοητεύει. Νομίζω πως αυτή η προσωπική γλώσσα υπάρχει και συμπληρώνεται σύν τῷ χρόνῳ και αποκτά διαλέκτους αλλά δεν είναι μόνο αυτή η γλώσσα. Υπάρχει η ανάγκη να ορίζουμε τα πράγματα για να μας είναι πιο εύκολα στο νου αλλά πως μπορείς να ορίσεις με τη λογική κάτι που η καρδιά γεννά;

Δεν με απασχολεί να ορίσω τα πράγματα, όταν είναι αυθεντικά. Μου αρκεί να τα αντιλαμβάνομαι, να τα αισθάνομαι αληθινά. Έτσι και η δημιουργία ενός έργου. Με νοιάζει να είναι αληθινό και να προκύπτει από την ανησυχία του καλλιτέχνη εντός μου κι όχι απλά για να κάνουμε κάτι και φέτος. Δεν καίγομαι να υπάρχω συνεχώς, αλλά όταν κάτι με προβληματίζει και βλέπω ότι απασχολεί κι άλλους με νοιάζει να μοιραστώ αυτό το ανήσυχο βλέμμα και να ξέρουμε ότι τα προβλήματα μας ενώνουν και δε μας απομωνώνουν. Αυτό μπορεί να φέρει αλλαγές, να κινήσει ένα διάλογο, να φανταστούμε μαζί κάτι πιο όμορφο.  Το να συλλάβεις το ωραίο, μου φαντάζει να είναι το ίδιο δύσκολο με το να το πραγματώσεις. Από τη στιγμή, λοιπόν, που το φανταστήκαμε, γατί να μη μπορούμε και να το κάνουμε πραγματικότητα;

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News