Εκτορας Σταυρακάκης στην «Π»: «Η Ελλάδα σε σταυροδρόμι για το Διάστημα»
Ενας από τους νέους Ελληνες επιστήμονες που ξεχωρίζει διεθνώς, συνομιλεί με την «Π» για τη γεωλογία, τις προοπτικές εξόρυξης στο Διάστημα, αλλά και το ρόλο που πρέπει να διεκδικήσει η Ελλάδα
Ο Έκτορας Σταυρακάκης, υποψήφιος διδάκτορας της Σχολής Μεταλλολόγων–Μεταλλουργών του Μετσόβιο Πολυτεχνείο, είναι ένας από τους νέους Έλληνες επιστήμονες που ξεχωρίζει διεθνώς, έχοντας πρόσφατα ενταχθεί στη λίστα «Forbes 30 Under 30 Greek List 2026». Στη συνέντευξή του, αναλύει τη σημασία της γεωλογίας και των πρώτων υλών για την τεχνολογική πρόοδο και την υψηλή τεχνολογία, από την αξιοποίηση κοιτασμάτων στη Γη έως την παραγωγή υλικών στο διάστημα.
Ο Σταυρακάκης εξηγεί πώς η Ελλάδα, με τα πλούσια γεωλογικά της αποθέματα και τη στρατηγική θέση της, μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Παράλληλα, επισημαίνει τη σημασία της θεσμικής στήριξης, των επενδύσεων και των διαστημικών υποδομών, ώστε οι νέοι επιστήμονες να παραμείνουν στη χώρα και να συμβάλλουν στην πρόοδο της ελληνικής επιστήμης και τεχνολογίας.
Η συνέντευξη αγγίζει επίσης τις δυνατότητες του Διαστήματος, την αξιοποίηση πόρων εκτός Γης, και τη σημασία των διακρατικών συνεργασιών, δίνοντας μια ολοκληρωμένη εικόνα για το μέλλον της επιστήμης, της καινοτομίας και της ελληνικής παρουσίας στον παγκόσμιο χάρτη της τεχνολογίας.
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟΥΣ ΘΕΟΔΩΡΟ ΛΟΥΛΟΥΔΗ ΚΑΙ ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟ
Κύριε Σταυρακάκη, ζούμε σε μια εποχή που σε παγκόσμιο επίπεδο ό,τι έχει να κάνει με τη γεωλογία και τα σπάνια υλικά είναι πολύ επίκαιρο. Θέλετε να μας πείτε λιγάκι δυο λόγια γενικά για το περιβάλλον αυτό;
Η γεωλογία της Ελλάδας είναι ιδιαίτερα σημαντική λόγω της μικτής της σύστασης. Η ορογένεση από τις τεκτονικές πλάκες διαμόρφωσε οροσειρές όπως η Πίνδος, ενώ η παρουσία ηφαιστείων συμπληρώνει ένα μοναδικό γεωλογικό μωσαϊκό, που συνδυάζει χαρακτηριστικά Βόρειας Ευρώπης και ηφαιστειογενών περιοχών.
Αυτός ο συνδυασμός έχει προσφέρει και πλούσιο ορυκτό δυναμικό. Από τα αρχαία μεταλλεία του Λαυρίου έως τα σύγχρονα κοιτάσματα στη Χαλκιδική και άλλες γεωλογικά αξιοποιήσιμες περιοχές, η χώρα διαθέτει σημαντικές πρώτες ύλες για τη βιομηχανία και την κοινωνία.
Τι εννοούμε με τον όρο «ακραία γήινα περιβάλλοντα» και γιατί έχουν τόσο μεγάλο ενδιαφέρον;
Τα ακραία γήινα περιβάλλοντα δημιουργούνται είτε φυσικά είτε από ανθρώπινη δραστηριότητα και καταγράφονται σε 10–15 βασικές κατηγορίες.
Το πιο χαρακτηριστικό είναι το διαστημικό περιβάλλον, με έλλειψη οξυγόνου και βαρύτητας, άρα εξαιρετικά εχθρικό για τη ζωή. Για αυτό στη Γη αναζητούμε αντίστοιχα ακραία περιβάλλοντα, ώστε να προσομοιώσουμε τις συνθήκες του διαστήματος και να μελετήσουμε τις επιπτώσεις τους. Παραδείγματα είναι η Ανταρκτική και η έρημος Ατακάμα, με έντονη ξηρασία, χαμηλές θερμοκρασίες και ισχυρή υπεριώδη ακτινοβολία, παράγοντες καταστροφικούς για τους οργανισμούς.
Στον αντίποδα, υπάρχουν και ανθρωπογενή ακραία περιβάλλοντα, όπως ο ποταμός Ρίο Τίντο στην Ισπανία, όπου η μεταλλευτική δραστηριότητα έχει προκαλέσει οξίνιση των υδάτων και εκτεταμένες επιπτώσεις στα οικοσυστήματα.
Στην χώρα μας έχουμε τέτοια παραδείγματα; Μέρη που θα μπορούσαν αν γίνουν πειράματα και είναι «κοντά» σε ένα διαστημικό περιβάλλον;
Στην Ελλάδα είναι δύσκολο να ορίσουμε αυστηρά τα ακραία περιβάλλοντα. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, κάθε ηφαιστειογενές περιβάλλον μπορεί να προσομοιάσει το διάστημα. Αυτό γιατί πολλά γήινα υλικά που συναντώνται και εκτός Γης έχουν προέλευση από ηφαιστειακές και πυριγενείς διεργασίες.
Ο Άρης, για παράδειγμα, έχει έντονο ηφαιστειακό υπόβαθρο, παρότι έχει μεταβληθεί με τον χρόνο, ενώ και πολλοί μετεωρίτες εμφανίζουν παρόμοια χημεία και ορυκτολογία. Να σημειωθεί ότι η ορυκτολογία αφορά τη δομή και τη σύσταση της ύλης.
Άρα κοιτάζουμε πως θα γίνει μια μετάβαση σε άλλον πλανήτη για να ανακαλύψουμε τι συμβαίνει εκεί ή αυτό που θέλουμε είναι να βρούμε τρόπους αξιοποίησης των πετρωμάτων και μετάλλων μας για να παράγουμε ενέργεια;
Η ανθρώπινη έλξη προς το Διάστημα είναι διαχρονική, από τις προϊστορικές απεικονίσεις έως τη σύγχρονη εποχή. Στα νεότερα χρόνια, χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αποστολή Apollo 15, που έφερε στη Γη το δείγμα «Genesis Rock». Η ανάλυσή του έδειξε ότι η Σελήνη προήλθε από τη Γη και βοήθησε στον προσδιορισμό της ηλικίας της. Ήδη από προηγούμενες αποστολές είχε φανεί πως η γεωλογία τους είναι σε μεγάλο βαθμό παρόμοια.
Έτσι κατανοούμε ότι το κοντινό διαστημικό περιβάλλον έχει κοινά στοιχεία με τη Γη, γεγονός που μας ωθεί να εξερευνούμε και να λύνουμε τα μυστήριά του. Οι αποστολές σε Άρη και Αφροδίτη ενίσχυσαν αυτή τη γνώση.
Παράλληλα, η Γη διαθέτει πεπερασμένους πόρους. Ακόμη και με ανακύκλωση, στο μακρινό μέλλον θα χρειαστούμε νέες πρώτες ύλες. Γι’ αυτό εξετάζεται η εξόρυξη αστεροειδών (asteroid mining), ενώ στη Σελήνη έχει εντοπιστεί ήλιο-3, που θεωρείται υποσχόμενο καύσιμο για πυρηνική σύντηξη.
Θα μπορούσατε να μας σχολιάσετε την προσπάθεια των ΗΠΑ και του προέδρου Τραμπ για πρώτες ύλες και σπάνιες γαίες από τη γη;
Για την ανάπτυξη υψηλής τεχνολογίας απαιτούνται υλικά με συγκεκριμένες ιδιότητες. Ο σίδηρος, για παράδειγμα, έχει συγκεκριμένο κρυσταλλικό πλέγμα και για να αποκτήσει μεγαλύτερη αντοχή και σταθερότητα πρέπει να εμπλουτιστεί με ορισμένα χημικά στοιχεία. Αυτά δεν βρίσκονται παντού· εντοπίζονται κυρίως σε κοιτάσματα σπάνιων γαιών, όπου η συγκέντρωσή τους καθιστά βιώσιμη τη μεταλλευτική εκμετάλλευση.
Τέτοια κοιτάσματα υπάρχουν στην Ουκρανία, στη Φινλανδία αλλά και στη Βόρεια Ελλάδα. Είναι κρίσιμα για την παραγωγή προηγμένων υλικών, που στηρίζουν την τεχνολογική και βιομηχανική εξέλιξη. Αν θέλουμε πρόοδο, χρειάζεται πρόσβαση σε όλα τα απαραίτητα στοιχεία.
Ωστόσο, η εξόρυξη δεν είναι ουδέτερη διαδικασία. Προκαλεί περιβαλλοντικές επιπτώσεις και απαιτεί ισορροπία. Η άναρχη δημιουργία μεταλλείων δεν αποτελεί λύση· χρειάζεται σχεδιασμός, έλεγχος και περιβαλλοντική μέριμνα, ώστε η αξιοποίηση των πόρων να γίνεται με υπευθυνότητα.
Δεν έχουμε τις τεχνολογίες ώστε να κάνουμε την εξόρυξη με τρόπο ώστε να μην βλάπτει το περιβάλλον;
Δεν μπορεί ποτέ να αποκατασταθεί πλήρως ένα μεταλλείο. Ακόμα και αν ξαναγεμίσεις την τρύπα, η περιοχή παραμένει επηρεασμένη, και η δραστηριότητα ενός μεταλλείου διαρκεί δεκαετίες, με περιβαλλοντικές συνέπειες.
Καμία ανθρώπινη τεχνολογία, από την αρχαιότητα έως σήμερα, δεν είναι 100% οικολογική· το καλύτερο που πετυχαίνουμε είναι 99,9…% περιβαλλοντική συμμόρφωση.
Ο άνθρωπος εδώ και χιλιάδες χρόνια «πειράζει τη γη» αλλά κυρίως τα τελευταία 200 χρόνια την επηρεάζει περισσότερο. Ο πλανήτης όμως υπάρχει εκατομμύρια χρόνια. Είναι δυνατόν να έχουμε κάνει ζημιά στον πλανήτη; Και αν ναι, μπορούμε να υπολογίσουμε σε ποιο βαθμό;
Δεν ξέρουμε πόσο πολύ μπορεί να έχουμε επηρεάσει τον πλανήτη. Η ερώτηση για την ανθρώπινη επίδραση στο περιβάλλον είναι σύνθετη, αλλά σαφές είναι ότι ο άνθρωπος έχει παίξει σημαντικό ρόλο σε παγκόσμιο επίπεδο, προκαλώντας ή ενισχύοντας αλλαγές.
Τοπικά, παραδείγματα όπως το Λαύριο δείχνουν ότι ήδη από τα αρχαία μεταλλεία υπήρχαν μολύνσεις. Τα κοιτάσματα περιέχουν μόλυβδο και άλλα μέταλλα, που κατά την επεξεργασία συσσωρεύονται στο έδαφος και το νερό. Ακόμη και η ίδια η φύση των κοιτασμάτων προκαλεί αποστράγγιση και μερική μόλυνση, αλλά η ανθρώπινη δραστηριότητα επιβαρύνει σημαντικά την περιοχή.
Είστε αισιόδοξος για την πρόοδο των επόμενων 10-20 χρόνων; Θα λάβει η επιστήμη σας χρηματοδοτική στήριξη για να συνεχιστούν οι έρευνές σας;
Αντικρίζοντας το παρελθόν, η εμπλοκή μου τα τελευταία χρόνια αφορά κυρίως εφαρμογές στο διαστημικό τομέα. Το επόμενο βήμα, μέσα στον αιώνα, είναι η εξερεύνηση του Διαστήματος, με ενδιάμεσο σταθμό τη Σελήνη, όπου προγραμματίζεται η αποστολή Artemis II σε τροχιά. Η χρηματοδότηση είναι κρίσιμη για να μετατραπούν οι ιδέες σε τεχνολογίες και, τελικά, σε προϊόντα.
Η διαδικασία αξιοποίησης τεχνολογίας μπορεί να είναι καθαρά επιστημονική, π.χ. για ανάπτυξη πυραυλικών συστημάτων, ή να καταλήξει σε καθημερινά προϊόντα. Κλασικό παράδειγμα είναι το στυλό με σφαίρα (ball pen), που αναπτύχθηκε για το διάστημα και σήμερα χρησιμοποιείται ευρέως, όπως και το νάιλον. Έτσι, η τεχνολογία που ξεκινά για το διάστημα επιστρέφει στη Γη με πρακτικά, χρήσιμα αγαθά.
Όπως είπατε σε αυτόν τον αιώνα πρέπει να φτάσουμε στο διάστημα. Πόσο κοντά ή μακριά είμαστε από το να φέρνουμε πρώτες ύλες από το διάστημα στη γη; Εσείς έχετε τη γνώση για το πως γίνεται η εξόρυξη. Το ερώτημα όμως είναι πως θα το μεταφέρουμε στη γη το υλικό;
Στη σχολή μεταλλειολόγων ασχολούμαστε με τον εντοπισμό, την εξαγωγή και τη μεταποίηση των μετάλλων.
Το κρίσιμο ερώτημα αφορά την επιστροφή των διαστημικών πόρων στη Γη: Μπορούμε να φέρουμε πίσω αρκετά αγαθά, ή πρέπει να βασιστούμε στην ανακύκλωση των υλικών στη Γη και, μακροπρόθεσμα, στην αξιοποίηση των πόρων του Διαστήματος; Αυτό είναι το βασικό ζήτημα για την εξέλιξη της τεχνολογίας και των υλικών.
Όταν λέτε για εξέλιξη, με ποια έννοια το εννοείτε; Να βρεθούμε οι γήινοι στο διάστημα και να τα επεξεργαζόμαστε εκεί;
Δεν μπορούμε να στηριχτούμε αποκλειστικά στη Γη για όλους τους πόρους, ειδικά αν ο πληθυσμός αυξηθεί. Μακροπρόθεσμα, η εξερεύνηση του Διαστήματος είναι απαραίτητη.
Κάθε χρόνο η Γη δέχεται μερικούς τόνους υλικών από μετεωρίτες, αλλά η μεταφορά πόρων από το διάστημα είναι επικίνδυνη. Μετεωρίτες μπορεί να προκαλέσουν σοβαρές ζημιές, και ακόμη και με ρουκέτες ή συστήματα τύπου SpaceX, οι ποσότητες που φέρνουμε είναι μικρές—μερικοί τόνοι.
Γι’ αυτό, ό,τι επιστρέφει πρέπει να είναι καθαρό υλικό, έτοιμο για χρήση. Αυτό σημαίνει ότι η εξόρυξη και η επεξεργασία πρέπει να γίνονται απευθείας στο διάστημα, π.χ. στη Σελήνη, που είναι η πιο πρόσφορη περιοχή για τέτοιες διαδικασίες.
Άρα μας λέτε ότι πρώτα θα αποικήσουν οι επιστήμονες με εργαστήρια για να κάνουν τη μεταποίηση και να φέρνουν το υλικό που έχει αξία στη γη. Σωστά;
Σωστά. Σας φέρνω ένα παράδειγμα για να καταλάβετε τη διαδικασία επεξεργασίας. Ο χρυσός έχει πολύ χαμηλή περιεκτικότητα στα μεταλλεύματα—2–10 γραμμάρια ανά τόνο. Για να παραχθεί ένα κιλό καθαρού χρυσού χρειάζονται εκατοντάδες τόνοι πρώτης ύλης, κάτι που καθιστά τη διαδικασία δύσκολη στη Γη. Δεν θα είναι εύκολη η μεταφορά του υλικού από το διάστημα στη γη.
Γι’ αυτό η εξόρυξη και η επεξεργασία πρέπει να γίνονται στο διάστημα. Εκεί έχουμε άφθονο υλικό που μπορεί να αξιοποιηθεί, ενώ η έλλειψη βαρύτητας επιτρέπει και τη δημιουργία νέων υλικών, καθώς οι ουσίες συμπεριφέρονται διαφορετικά.
Ακόμη και οργανισμοί, όπως μύκητες, αναπτύσσονται διαφορετικά, δίνοντας νέες δυνατότητες παραγωγής και εξέλιξης που δεν είναι δυνατές στη Γη. Η πειραματική εξερεύνηση είναι αναγκαία για να αξιοποιηθούν πλήρως αυτά τα φαινόμενα.
Φαίνεται ότι είστε άνθρωπος που αγαπάτε τη γνώση και τη μελέτη. Στην Ελλάδα βρήκατε το πεδίο για να εξελιχθείτε ως επιστήμονας;
Όταν μπήκα στο πανεπιστήμιο το 2014, η Ελλάδα βρισκόταν στην καρδιά της οικονομικής κρίσης, και ο διαστημικός τομέας ήταν πολύ μικρός. Σήμερα όμως έχει αναπτυχθεί σημαντικά: τα κρατικά κονδύλια έχουν αυξηθεί, έχουν προστεθεί πολλοί επιστήμονες και έχουν δημιουργηθεί νέες διαστημικές εταιρείες σε κρίσιμους τομείς.
Πλέον υπάρχει ένα πλήρες οικοσύστημα που επιτρέπει σε Έλληνες επιστήμονες να μείνουν στη χώρα αντί να αναζητήσουν ευκαιρίες στην Ευρώπη, είτε για σπουδές είτε για εργασία.
Αναμφίβολα τα πανεπιστήμιά μας και τα ερευνητικά ιδρύματα μας έχουν κάνει βήματα προόδου. Όμως στη δική σας ειδίκευση, σας δίνονται οι προϋποθέσεις και η βοήθεια για να εργαστείτε στο επίπεδο που πρέπει;
Δυστυχώς, θεωρώ ότι η κοινωνία δεν έχει αντιληφθεί πλήρως τη σημασία του Διαστήματος, με αποτέλεσμα οι νέοι που ενδιαφέρονται να στραφούν αμέσως στο εξωτερικό για σπουδές ή εργασία.
Παρά την ύπαρξη προγραμμάτων, όπως το πτυχίο μηχανικών στο ΕΚΠΑ, και κάποιων βημάτων ανάπτυξης, το σύστημα χρειάζεται θεσμική ενίσχυση. Η Ελλάδα πρέπει να κρατήσει τους νέους και να προσφέρει ευκαιρίες, αναπτύσσοντας υποδομές διαστημικής έρευνας σε επίπεδο που θα προσελκύει και ξένους συνεργάτες. Με αυτόν τον τρόπο, θα φέρουμε τεχνογνωσία, έσοδα και κύρος στον ελληνικό διαστημικό τομέα.
Στην Ελλάδα υπάρχει προσανατολισμός για τέτοιου είδους αξιοποίηση;
Όταν μιλάμε για πρώτες ύλες δεν εννοούμε μόνο πετρώματα. Ιδιαίτερη σημασία έχει η γεωθερμία, όπως στην Κουλάδα Στρυμόνα, όπου υπάρχουν σημαντικά αποθέματα. Το ΙΓΜΕ έχει καταγράψει διάφορες δυνατότητες αξιοποίησης και προσπαθεί να ενισχύσει τον τομέα.
Η γεωθερμία είναι σχετικά εύκολη και με μικρές περιβαλλοντικές επιπτώσεις, γι’ αυτό απαιτεί θεσμική στήριξη με σύγχρονα νομοθετικά πλαίσια ώστε να αναπτυχθεί περαιτέρω.
Κύριε Σταυρακάκη, αν ήσασταν ο αρμόδιος υπουργός τι θα κάνατε; Ποιες είναι οι προτεραιότητες για την Ελλάδα;
Η Ελλάδα βρίσκεται σε στρατηγικό σταυροδρόμι όσον αφορά το διάστημα. Μέσα από συμφωνίες όπως τα Artemis Accords, οι χώρες που επενδύσουν στην επόμενη δεκαετία και εικοσιετία θα αποκτήσουν σημαντικά δικαιώματα για την εκμετάλλευση πόρων και τεχνολογιών στο διάστημα. Αντίθετα, όσες δεν επενδύσουν θα μείνουν πίσω σε πρόσβαση και ευκαιρίες.
Η Ελλάδα, αν θέσει εθνική πολιτική και ενισχύσει τη συμμετοχή της, μπορεί να γίνει όχι μόνο στρατηγικός συνεργάτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των ΗΠΑ, αλλά και βασικός παίκτης στο διεθνές διαστημικό πεδίο, αποκτώντας σημαντικό κύρος και ρόλο.
Επένδυση στο διάστημα σημαίνει δικαιώματα. Από την άλλη μπορεί να υπάρχει και αρνητική πλευρά όπως το παράδειγμα του Ελ Ντοράντο.
Μπορούμε να το δούμε με το παράδειγμα της Ανταρκτικής: περίπου 50 χώρες έχουν εκεί βάσεις και δικαιώματα για έρευνα, χωρίς όμως να μπορούν να εξορύξουν πρώτες ύλες. Έχουν τη δυνατότητα να στήσουν σταθμούς, να στείλουν επιστήμονες και να υποστηρίξουν επιστημονικές δράσεις. Η Ανταρκτική αποτελεί το πιο κοντινό ανάλογο που έχουμε για το διάστημα.
Η Ελλάδα συμμετέχει ήδη μέσω της ΣΕΛΕΠΟΣ, έχοντας στείλει Έλληνες επιστήμονες σε βουλγαρική βάση για μελέτες. Μελλοντικά, αν υπάρξουν σταθμοί όπως το Gateway ή άλλες διαστημικές πρωτοβουλίες, θα μπορούμε να στείλουμε Έλληνες αστροναύτες ή ειδικούς, ενώ υπάρχει ήδη ενδιαφέρον από το ΓΕΕΘΑ για ανάπτυξη σχέσεων με αστροναύτη ελληνικής καταγωγής, ενισχύοντας έτσι την εθνική συμμετοχή στο διάστημα.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
